 Choć od czasu, kiedy zamki w Malborku, Radzyniu czy Gniewie zamieszkiwane były przez rycerzy z Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, zwanych krzyżakami, minęło już kilkaset lat, ich siedziby wciąż zachwycają swoim wyglądem. O tym, w jaki sposób budowano wielkie warownie krzyżackie i jakie funkcje pełniły te budowle opowiadała podczas 12. Festiwalu Nauki w Warszawie mgr Ewa Korpysz z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego.
źródło:PAP - Nauka w Polsce
Choć od czasu, kiedy zamki w Malborku, Radzyniu czy Gniewie zamieszkiwane były przez rycerzy z Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, zwanych krzyżakami, minęło już kilkaset lat, ich siedziby wciąż zachwycają swoim wyglądem. O tym, w jaki sposób budowano wielkie warownie krzyżackie i jakie funkcje pełniły te budowle opowiadała podczas 12. Festiwalu Nauki w Warszawie mgr Ewa Korpysz z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego.
Warownie wzniesione przez rycerzy Zakonu Krzyżackiego pełniły różnorodne funkcje. Były przede wszystkim siedzibami komturów oraz twierdzami granicznymi, które wykorzystywano jako strażnice do obrony terytorium zakonu. Jak przypomina Ewa Korpysz, największe i najciekawsze pod względem architektonicznym zamki wznoszono dla potrzeb konwentów. Zamieszkiwali w nich zbrojni rycerze - zakonnicy.
Pierwsze zamki krzyżackie na terenie obecnej Polski powstały w XIII wieku, po sprowadzeniu Krzyżaków do Polski w 1226 roku. "Początkowo zakonnicy wykorzystywali zastane umocnienia drewniano- ziemne, w których lokowali swoje obozy - opowiada historyk sztuki z UW. Obozy te spełniały zarówno funkcje zbrojne strażnicy, jak i uwzględniały potrzeby konwentu, tzn. znajdowało się tu miejsce do modlitwy i kontemplacji - najważniejsza część klasztoru.
Jak mówi Ewa Korpysz początkowo trudno mówić o regularnych formach tego budownictwa. "Do roku 1230 właściwie nie ma przekazów co do tego, jak te budowle wyglądały. Pierwszym obiektem, który jest w jakiś sposób udokumentowany jest warownia w Toruniu" - opowiada. Warownia ta zbudowana została w II połowie XIII wieku na prawym brzegu Wisły, na miejscu wcześniejszego grodu. Zniszczona została w 1454 roku. Dopiero w XX wieku udało się wyremontować część murów i pomieszczeń.
Po 1230 roku nastąpiła ekspansja poszczególnych grup krzyżackich na tereny ościenne, zwłaszcza na teren Ziemi Chełmińskiej. "Krzyżakom przestały wystarczać grody drewniano-ziemne, które zasiedlali. Zaczęli myśleć o wznoszeniu bardziej regularnych i trwałych siedzib, które z jednej strony byłyby strażnicami, a z drugiej strony pełniłyby funkcje placówki administracyjnej na danym terenie oraz zasadniczą funkcję - klasztoru" - opowiada badaczka.
Jak mówi, do takich celów najbardziej wygodny jest plan regularnego czworoboku, który zawierałby w swoich zarysach wszystkie najważniejsze pomieszczenia potrzebne w klasztorze i w zamku.
Siedziby te rozbudowywano z upływem czasu. Najważniejsze i najstarsze w literaturze fachowej nazywane są wysokimi (kolejne budynki, jakie dostawiano do niektórych zamków wysokich nazwano zamkami średnimi i niskimi).
Zamek komturski był budowlą trzykondygnacyjną. Na parterze znajdowały się pomieszczenia gospodarcze. Na pierwszym piętrze umieszczano kaplicę - najważniejsze pomieszczenie zamku zakonnego. Tu także znajdowały się kapitularz - sala narad; refektarz - wspólna jadalnia; dormitorium- wspólna sypialnia oraz infirmeria- sala pełniąca rolę szpitala. Dodatkowym pomieszczeniem była sypialnia komtura. Na tym piętrze były także izby dla gości.
Drugie piętro pełniło funkcje obronne. Od strony dziedzińca gromadzono broń i zapasy żywności, natomiast od zewnętrznej strony murów znajdował się ganek obronny.
Mury budowano szerokie, z małymi okienkami strzelniczymi, większe okna umiejscawiano od strony dziedzińca.
Wokół zamku, pod dachem budowano ganek, spełniający funkcje obronne i obserwacyjne. Do zamku prowadziła tylko brama usytuowana najczęściej w jednym z naroży. Brama była poprzedzona mostem zwodzonym, a wejście dodatkowo zabezpieczano kratą, tzw. broną. Nad bramą niekiedy budowano wykusze, które wspomagały obronę - w tym miejscu wyrzucano na atakujących wrzątek lub gorącą smołę.
Naroża zamku wyposażone były w wieżyczki, które umożliwiały obserwację terenu dookoła zamku. Pełniły także funkcję dekoracyjną. W obrębie murów znajdowała się wieża ostatecznej obrony oraz wieże zwane gdaniskami, które pełniły funkcje toalet. "Takie wieże zachowały się w Malborku i Kwidzynie" - przypomina.
"Taką formę prezentują właściwie wszystkie zamki komturskie, z których najciekawsze to: zamek w Gniewie, zamek w Radzyniu Chełmińskim, zamek w Golubiu-Dobrzyniu oraz zamek wysoki w Malborku - późniejsza siedziba wielkiego mistrza" - mówi Ewa Korpysz.
Jak wyjaśnia, obok tych ogromnych zamków, które pełniły funkcje klasztorów, istniała cała sieć zamków prokuratorskich i strażnic granicznych, które miały bronić dostępu do wnętrza państwa krzyżackiego. Ten typ budowli reprezentują np. zamki w Nidzicy, Pasłęku czy zamek w Bezławkach, przekształcony później w świątynię.
"Obok zamków komturskich i tych, które pełniły funkcje strażnic, istniała także sieć zamków związanych z rozbudowującą się siecią parafii na tym terenie" - opowiada historyk sztuki.
Na wniosek wielkich mistrzów i mistrzów Stolica Apostolska powołała tu cztery diecezje: diecezję pomezańską ze stolicą w Kwidzynie, diecezję warmińską ze stolicą w Olsztynie, diecezję królewiecką ze stolicą w Królewcu oraz diecezję chełmińską ze stolicą w Chełmży.
W związku z powołaniem diecezji powstała sieć zamków, które były rezydencjami biskupów i siedzibami kapituł katedralnych. Często, jak tłumaczy Ewa Korpysz, były to budowle, które w wierny sposób naśladowały zamki komturskie.
Do współczesnych czasów najlepiej zachowały się zamki w Lidzbarku Warmińskim, Reszlu, Olsztynie oraz Kwidzynie. |
