Rzym na drodze podbojów osiągnął wielkie terytorium, ale system administracji nie nadążał za tym rozwojem. To zmuszało do ciągłego łamania norm. Nie pomogły reformy podjęte przez braci Grakchów. System władzy wyraźnie nie odpowiadał potrzebom potężnego państwa. Senat broniący kurczowo swej pozycji musiał liczyć się z nową potęgą - armią. Ta bowiem uznawała władzę senatu, jeżeli odpowiadało to interesom wodza i żołnierzy.
Wyzysk prowincji rzymskich w I wieku osiągnął wielkie rozmiary. W życiu politycznym coraz większą rolę zaczęła odgrywać biedota, zanika aktywność chłopów. Wraz z tym rośnie skala kupowania urzędów. Wszystkie stany chciały brać udział w podziale łupów, na co nie chciał zgodzić się senat. Doszło do zrodzenia się napięcia. Wstrzymanie parcelacji ziemi w Italii, zrodziło otwarty już konflikt.
Przykładem upadku życia politycznego Rzymu była sprawa Lucjusza Sergiusza Katyliny. W latach 82 - 79 doszedł do dużych pieniędzy, które następnie stracił, a nawet popadł w długi. Doprowadził wówczas do zawiązania spisku, którego celem było przejęcie władzy, by zdobyć pieniądze. Spisek został wykryty w 65 roku, lecz sprawcy nie ponieśli żadnej kary. W 63 roku doszło do odnowienia konfliktu, kiedy o urząd konsula ubiegał się Katylina i jego zagorzały przeciwnik - Marek Tuliusz Cyceron. Katylina przegrał i opuścił Rzym. Cyceron nie zadowolił się zwycięstwem w wyborach. Oskarżył Katylinę o próbę przejęcia władzy w republice przy pomocy wojska. Katylina został ogłoszony wrogiem ojczyzny, jego zwolennicy zostali zgładzeni, a on sam zginął w bitwie pod Pistorią w Etrurii.
Dzięki temu zwycięstwu umocniona została pozycja senatu. W tym czasie do Rzymu przybywa dwóch ludzi - Pompejusz - dowódca wojska na Wschodzie oraz  Gajusz Juliusz Cezar - propretor Hiszpanii Dalszej. Cezar chciał ubiegać się o stanowisko konsula, ale przeciwny temu był senat. Wówczas Cezar postanowił poszukać sojuszników, aby złamać opór senatu. Znalazł ich w osobach Pompejusza oraz niedawnego zwolennika Katyliny - Krassusa. Doszło pomiędzy nimi w 60 roku do prywatnego porozumienia, zwanego powszechnie pierwszym triumwiratem. Uzgodnili, że nic w państwie nie może dziać się bez ich zgody i woli. To porozumienie skierowane było przeciwko senatowi. W roku 59 Cezar został wybrany konsulem. Doprowadził do ustalenia prawa (lex Julia) nakładającego surowe kary na namiestników przekraczających uprawnienia finansowe w prowincjach. Wielu zwolenników zdobył przez prawo rolne dotyczące parcelacji ziemi państwowej w Kampanii. Następnie zarządził protokołowanie i publikowanie obrad senatu i zgromadzeń ludowych, co ujawniło te obrady. Po upływie konsulatu Cezar otrzymał w zarząd Galię Przedalpejską oraz Ilirię na lat pięć. Cezar uzyskał także prawo zaciągu trzech legionów. Następnie otrzymał Galię Narbońską oraz prawo do 4 legionu.
Galia była krainą zamieszkana przez Celtów. Rzym od wielu już lat prowadził walki z Celtami, chcąc podporządkować ich gospodarczo i politycznie. Podbój ułatwiał fakt, że Celtowie nie stworzyli jednolitego organizmu państwowego. Plemiona toczyły pomiędzy sobą zaciekłe walki. Celtowie zwrócili się o pomoc do Cezara, kiedy zagroziła im ekspansja Germanów. Cezar posłużył się ta sprawą, by podbić Galię i podporządkować ją Rzymowi. Tak zaczął Cezar podbój Galii, sięgając po tereny dzisiejszej Belgii. Wieści, jakie przychodziły do Rzymu o podbojach Cezara, mocno przesadzone, zaniepokoiły Pompejusza. W 56 roku doszło do spotkania triumwirów. Teraz jednak pierwsze miejsce zajmował Cezar, który kupił sobie zwolenników dzięki łupom zdobytym w Galii. Ustalono, że w 55 roku konsulat będą piastować Krassus i Pompejusz, a po upłynięciu konsulatu Pompejusz miał otrzymać zarząd nad dwoma prowincjami hiszpańskimi na lat pięć, Krassus Syrię, a Cezarowi przedłużono namiestnictwo w Galii. Zgodnie z postanowieniami, po upłynięciu konsulatu, Krassus udał się do Syrii, gdzie miał podjąć walkę z Partami. Wojnę tę przegrał, a w czasie rokowań został podstępnie zamordowany. Rzym nie był w stanie interweniować. Cezar systematycznie podbijał Galię, umacniając rzymskie panowanie. Przekroczył Ren. Niestety, nałożone na Celtów kontrybucje, wywołały niezadowolenie i wybuchło powstanie. Cezar powstanie stłumił, ale wiadomość o osłabieniu jego pozycji w Rzymie, doprowadziła do wybuchu kolejnego powstania, tym razem na terenie całej Galii. Cezar poniósł klęskę i został zmuszony do wycofania się. Na czele Galów stał Wercyngentoryks. Nie udało się Galom zdobyć obozu Cezara. Wódz Galów dostał się do niewoli i w 52 roku powstanie upadło. Wówczas Cezar przystąpił do organizacji kraju. Miał do dyspozycji silną i oddaną armię. Posiadał także środki kraju, który podbił. Jego sytuacja w Rzymie nie była jednak najlepsza. Pompejusz po śmierci Krassusa nawiązał bowiem porozumienie z senatem. Rzym gnębiły wewnętrzne walki. W takiej sytuacji powierzono Pompejuszowi kolejny raz urząd konsula (52), ale jako jedyny. Triumwirat został zerwany. Pompejusz dążył do zniszczenia Cezara. W związku z tym doprowadził do uchwalenia ustawy, która nakazywała kandydatom osobiste ubieganie się o urząd konsula. Cezar bowiem zamierzał ubiegać się o konsulat w 48 roku, ale nie rezygnując z zarządu posiadanymi prowincjami oraz komendy wojskowej. W 49 roku senat ogłosił w Rzymie stan wyjątkowy, zaniepokojony pogłoską, że Cezar idzie na Rzym. Pompejuszowi polecono obronę republiki. Cezar miał zrezygnować z komendy nad wojskiem i oddać prowincje.
Wówczas Cezar rozpoczął wojnę z senatem. "Alea iacta est" - kości zostały rzucone" - przekroczył Rubikon i ruszył na Rzym szybkim marszem. Wówczas Pompejusz udał się do Hiszpanii, a senat opuścił Rzym i udał się na Wschód, by tam skonsolidować siły przeciw Cezarowi. Cezar pokonał Pompejusza w Hiszpanii, zdobył Sardynię, Korsykę, Sycylię. Poniósł klęskę w Afryce, która była spichlerzem Rzymu. Został ogłoszony dyktatorem. Do ostatecznej bitwy Cezara z Pompejuszem doszło w Tesalii pod Farsalos w 48 roku, gdzie Cezar zwyciężył, a Pompejusz zbiegł do Egiptu, gdzie został zgładzony z rozkazu Ptolemeusza XIII. Śmierć Pompejusza nie zakończyła wojny domowej. Senat jeszcze nie został pokonany. Cezar postanowił szybko zakończyć wojnę. Przeprawił się do Afryki i pokonał przeciwnika w 46 roku pod Tapsus. Następnie udał się do Hiszpanii, gdzie w bitwie pod Mundą w 45 roku rozgromił przeciwników. Po tym zwycięstwie dyktatura Cezara została przedłużona do końca życia. Była to próba zachowania ustroju republikańskiego. Ale mimo wszystko było to wykroczenie. Teraz Cezar zamierzał przebudować państwo. Podjął następujące reformy:
· w skład sądów mogli wchodzić tylko senatorzy i ekwici;
· zmniejszył liczbę uprawnionych do bezpłatnego zaopatrzenia ze strony państwa
· ograniczył swobodę zrzeszania się obywateli;
· rozpoczął szeroką akcję kolonizacyjną. Ponad 80 tysięcy wysłużonych żołnierzy otrzymało ziemię poza Italią;
· państwo przejęło pobór podatków;
· zreformował kalendarz opierając się na wzorach egipskich;
· powiększył senat z 300 do 900 osób. Wprowadził do niego ludzi sobie uległych; Senat był nacechowany służalczością wobec Cezara, przyznając mu nadzwyczajne uprawnienia. Był faktycznie panującym, choć bez oficjalnego tytułu.
W Rzymie narastała opozycja przeciw Cezarowi. Obawiano się, że wprowadzi monarchię. On sam do tego dążył i zamierzał sprowokować lud, by ofiarował mu godność królewską. Jednak milczenie ludu, kiedy ofiarowano mu królewski diadem i głośny okrzyk, kiedy go odrzucił było dla Cezara ostrzeżeniem, że nie uda się wprowadzenie monarchii. Bunt przeciw Cezarowi doprowadził do zamachu na niego w dniu 15 marca 44 roku. "Et tu Brute contra me?"
Spiskowcy liczyli na łatwe obalenie porządku wprowadzonego przez Cezara. Chcieli przywrócić system poprzedni. Nie posiadali żadnego programu. Kiedy trwali w bezczynności, do rozprawy z nimi wystąpił sojusznik Cezara - Marek Antoniusz. Urządził wspaniały pogrzeb Cezara i odczytał testament, którym pozyskał lud rzymski przeciwko spiskowcom. Rozpoczął rozprawę ze spiskowcami. Poza tym w Rzymie pojawił się młody Gajusz Oktawiusz, wnuk siostry Cezara. Antoniusz zaczął dostrzegać w nim niebezpiecznego rywala. Jemu to Cezar zapisał swój majątek, obciążony legatami i adoptował go na syna. Oktawian przyjął spadek, pospłacał legaty i zaczął werbować na własną rękę wojsko spośród weteranów Cezara. Postępowania Oktawiana legalizowano poprzez nadanie mu godności pretora. Senat przystąpił do rozprawy z Antoniuszem, którego wojska rozbito, ale zginęli dwaj konsulowie. Oktawian wystąpił o urząd konsula dla siebie. Kiedy senat odrzucił jego żądanie, Oktawian na czele wojska ruszył na Rzym i zajął go bez walki. Został konsulem. W 43 roku doszło do spotkania pod naciskiem wojsk Oktawiana z Antoniuszem i popierającym go Markiem Lepidusem, którzy zawarli oficjalne porozumienie. Porozumienie to zostało potwierdzone uchwałą zgromadzenia ludowego. Tak powstał II triumwirat. Antoniusz otrzymał Galię Przedalpejską i Zaalpejską, Galię Narbońską i obie Hiszpanie otrzymał Lepidus, natomiast Oktawian otrzymał Afrykę, Sycylię i Sardynię.
|
Prace 
