Wchodzimy w zupełnie nowy okres cywilizacji europejskiej, który zyskał miano renesansu. Początków tego okresu musimy jednak szukać u schyłku średniowiecza. Zmienia się wówczas podejście do człowieka. Przestaje on być tylko elementem jakiejś zbiorowości. Zauważa się indywidualne podejście do człowieka. Czas renesansu to także okres, w którym podjęto refleksję religijną. Inaczej zaczęto układać akcenty. Podkreślano już nie tylko sprawę życia wiecznego, zaczęło się liczyć życie doczesne. Znakiem renesansu był powrót do starożytności.
Ojczyzną renesansu była Italia. W XIV i XV wieku środkowe i północne Włochy były miejscem przemian, które były obce innym regionom Europy. We Włoszech większe znaczenie posiadały miasta, które wyzwalały się z zależności od panów i władców, a wraz z tym procesem wzrastała zamożność mieszczaństwa, podnosił się poziom życia mieszczaństwa.
Wzrosło zainteresowanie nauką. Rozwinęła się działalność uniwersytetów. Coraz wyraźniej zaznaczał się kryzys społeczeństwa stanowego, opartego na drabinie zależności feudalnych.
Kolejnym miejscem zmian była gospodarka. Model gospodarki wymiennej był zastępowany przez gospodarkę towarowo-pieniężną. Pojawienie się pieniądza pozwalało na bogacenie się i awans społeczny, który dotąd był uzależniony od urodzenia. Pieniądz zlikwidował częściowo granice pomiędzy stanem szlacheckim i mieszczańskim. Nawet chłopi, jeżeli wykazali się odpowiednim stanem majątkowym, mogli myśleć o awansie społecznym. To wszystko odbijało się na życiu umysłowym ówczesnego społeczeństwa włoskiego.
W okresie średniowiecza szkoły i uniwersytety uzależnione były od władców lub papiestwa. Rozwój rzemiosła oraz handlu zaowocował uwolnieniem się uczelni od tych zależności, a jednocześnie większą swobodą w poszukiwaniu i rozwiązywaniu różnych zagadnień naukowych.
Italia w okresie renesansu była rozbita na szereg państewek, które ze sobą walczyły. Swoistą grupą były miasta – państwa, cieszące się dużą autonomią. Te miasta rywalizujące ze sobą, często się zwalczające, wytworzyły bogatą literaturę o charakterze historycznym oraz literaturę, która wskazywała na nowe idee polityczne i moralne.
A ponieważ władcy wszystkich państewek, zarówno tych małych jak i wielkich, chcieli upamiętnić swoje rządy, wspierali artystów, którzy mieli tworzyć dla nich. Tak narodził się mecenat, który roztaczał opiekę nad artystami i wybitnymi umysłami epoki.
Kultura renesansu wyrosła z prądu umysłowego, który określamy humanizmem. Zaczął się on rozwijać we Włoszech w XIII wieku, a jego największy rozkwit przypada na wiek XV. Wtedy też stał się humanizm prądem ogólnoeuropejskim. Do rozpowszechnienia się idei humanistycznych w Europie przyczynili się przede wszystkim drukarze, którzy w tej dziedzinie wyparli zdecydowanie uniwersytety. Niemieccy drukarze zaczęli rozpowszechniać dzieło Gutenberga w całej Europie, a nowe drukarnie pracowały przede wszystkim wydając dzieła humanistów.
Idee humanizmu rozprzestrzeniały się w całej Europie, najwybitniejsi jednak przedstawiciele epoki działali w Niemczech, we Francji i Anglii.
Humanizm europejski miał charakter elitarny, a zatem nie miał dużego zasięgu oddziaływania w Europie.
Charakterystycznym rysem renesansu był powrót do starożytności. Nie oznacza to, że średniowiecze zupełnie zapomniało o wybitnych przedstawicielach tamtej epoki. Filozofia i teologia chrześcijańska sięgała po dzieła Arystotelesa, znane były osiągnięcia Euklidesa.
Ważną rolę w tym powrocie do starożytności przez Europę odegrali Arabowie, którzy pomogli odkryć dzieła starożytnych. Ponadto kontakty zachodu z Bizancjum, które nasiliły się w XIV wieku wiązały się z wymianą doświadczeń kulturalnych, poszukiwaniem rękopisów greckich i rzymskich, a to wzbudziło zainteresowanie starożytnym Rzymem. W XV wieku we Florencji rozpoczęły się studia nad Platonem. Upadek Konstantynopola w 1453 roku przyspieszył ten proces, ponieważ wielu uczonych, twórców kultury i sztuki bizantyjskiej szukało schronienia na zachodzie Europy. Oni to rozpropagowali kulturę starożytną w Europie.
Centrum zainteresowania renesansu stanowił człowiek. Wszelkie badania nad starożytnością służyły temu, by poznać człowieka. W centrum nauki, ale także sztuki odrodzenia znalazł się człowiek. Oddziaływanie sztuki było znacznie większe, aniżeli dzieła myślicieli epoki o charakterze filozoficznym.
Do najwybitniejszych przedstawicieli renesansu europejskiego zaliczyć można: Erazma z Rotterdamu, Niccolo Machiavelli, Tomasza Morusa.
Mikołaj Machiavelli i Tomasz Morus podjęli studium nad człowiekiem, który żyje w konkretnym społeczeństwie i którego to społeczeństwo kształtuje. W odróżnieniu od średniowiecznych myślicieli, nie próbowali oni komentować Arystotelesa i potwierdzać tego otaczającą ich rzeczywistością. Podjęli wysiłek przeanalizowania aktualnej rzeczywistości społecznej i człowieka.
Niccolo Machiavelli pochodził z Florencji, ze zubożałej rodziny szlacheckiej.  Miał w swoim dorobku życiowym 10-letni okres urzędowania we Florencji, gdzie zajmował się sprawami wewnętrznymi i zewnętrznymi Florencji oraz prowadził liczne misje dyplomatyczne zarówno w imieniu Florencji jak i całej Italii. To wszystko zaowocowało w późniejszych traktatach społeczno – politycznych, z których największym dziełem jest Il Principe – Książę. W tym dziele podjął Machiavelli analizę mechanizmu władzy i udzielał szeregu praktycznych rad i wniosków. Do najbardziej znanych należą:
· cel uświęca środki; władca musi czasami postępować niemoralnie, by nie narazić na szkody całego społeczeństwa;
· nie zawsze można być dobrym, ale trzeba umieć stosować się do okoliczności;
W jaki sposób powinni książęta dotrzymywać wiary
Każdy rozumie, jako byłoby rzeczą dla księcia chwalebną dotrzymywać wiary i postępować w życiu szczerze, a nie podstępnie. Jednak doświadczenie naszych czasów uczy, że tacy książęta dokonali wielkich rzeczy, którzy mało przywiązywali wagi do dotrzymywania wiary, i którzy chytrze potrafili usidlać mózgi ludzkie, a na końcu wzięli przewagę nad tymi, którzy zaufali ich lojalności.
Musicie bowiem wiedzieć, że dwa są sposoby prowadzenia walki, jeden - prawem, drugi - siłą, pierwszy sposób jest ludzki, drugi zwierzęcy, lecz ponieważ częstokroć pierwszy nie wystarcza, wypada uciekać się do drugiego. Dlatego książę musi umieć dobrze posługiwać się naturą zwierzęcia i człowieka. (...) Przeto książę, zmuszony umieć posługiwać się dobrze naturą zwierząt, powinien spośród nich wziąć za wzór lwa i lisa, albowiem lew nie umie unikać sideł, a lis bronić się przed wilkami. Trzeba przeto być lisem, (...) i lwem. (...) Otóż mądry pan nie może, ani powinien dotrzymywać wiary, jeżeli takie dotrzymywanie przynosi mu szkodę, (...) powinien więc książę uchodzić za litościwego, dotrzymującego wiary, ludzkiego, religijnego, prawego i być nim w rzeczywistości, lecz umysł musisz mieć skłonny do tego, byś mógł i umiał działać przeciwnie, gdy zajdzie potrzeba. (...)
Niech przeto książę oblicza się tak, aby zwyciężać i utrzymać państwo, wtedy środki będą zawsze uważane za godziwe i przez każdego chwalebne, gdyż tłum pójdzie zawsze za pozorami i sądzi według wyniku, a na świecie nie ma jak tylko tłum, jeżeli tylko ta większość ma na czym oprzeć się. (...)
Niccolo Machiavelli próbował odpowiedzieć na pytanie, jak  należy postępować w określonych warunkach społecznych. Zupełnie inaczej podszedł do studium nad społeczeństwem i człowiekiem Tomasz Morus, który pokusił się o próbę odpowiedzi na pytanie, jak można doprowadzić do zmiany tych warunków społecznych. Największym jego dziełem była Utopia. W tym dziele podejmuje krytykę stosunków społecznych panujących w Anglii, a następnie maluje idealną wyspę Utopię, miejsce, którego nie ma. Wyspę miał odkryć kapitan Rafael Hitlodeo (ten co plecie bajdy). Utopia to państwo, w którym nie istnieje własność prywatna, społeczeństwo nie jest podzielone na klasy. Wszyscy uczestniczą w produkcji. Nie ma tam elementów nieprodukcyjnych, do których Morus zalicza między innymi: żołnierzy, bankierów, służbę, ludzi żyjących z renty, bandytów. Tych społeczeństwo się pozbywa. Wyprodukowane dobra ulegają podziałowi według zasady: każdemu według potrzeb. Dzień pracy trwa tyko 6 godzin. Władza ma charakter demokratyczny, a podstawą społeczeństwa jest rodzina. Społeczeństwo cieszy się także szeroką tolerancją religijną. Wojny zdarzają się rzadko. W ten sposób Tomasz Morus stworzył podstawy socjalizmu utopijnego, który próbował przejąć te poglądy, uważając, że można stworzyć takie społeczeństwo. Zdaje mi się, że gdziekolwiek jest własność prywatna, gdzie wszystko mierzy się wartością pieniędzy, tam nie można spodziewać się ani sprawiedliwości, ani społecznego dobrobytu.
|
Prace 
