Abstrakt

W artykule nawiązano do toczącej się dyskusji na temat pierwszego zasiedlenia Nowego Świata w epoce lodowcowej. Do dziś badacze zajmujący się tematyką amerykańskiej prehistorii dzielą się na zwolenników dwóch koncepcji, zwanych długą i krótką chronologią. W debacie tej, szczególnie istotne miejsce zajmuje geneza kultury Clovis, przez wielu prehistoryków uważanej za pierwszą amerykańską kulturę. Jednostka ta, jest interesująca również pod innymi względami. Część wyników naukowych badań wskazuje na odrębność kultury Clovis, od innych kultur górnego paleolitu, rozwijających się na terenie Starego Świata. Wielu badaczy wskazuje ponadto, że Paleoindianie z kultury Clovis mogli przyczynić się do ostatecznego wyginięcia wielkich amerykańskich trąbowców, takich jak mamuty i mastodonty.

Wprowadzenie

Najstarsze dzieje ludzkości na terenie kontynentów amerykańskich owiane są mgłą tajemnicy. To zdumiewające, jak mało jeszcze wiemy o najbardziej odległej historii Nowego Świata. Mimo dziesiątek lat wnikliwych badań archeologicznych, genetycznych i lingwistycznych nadal brak jest zadowalającej i zdecydowanej odpowiedzi na podstawowe pytania. Kiedy człowiek po raz pierwszy postawił swoją stopę na terenie Ameryki? Kim byli odkrywcy? Jaką drogą dotarli do Nowego Świata? Na te trzy jakże proste pytania pojawiło się w świecie nauki wiele skomplikowanych i wzajemnie się wykluczających odpowiedzi, jednak żadna z nich nie jest w pełni satysfakcjonująca.

Co jakiś czas powstają nowe teorie, które podejmują wyzwanie rzucone przez trzy wymienione pytania. Niektórzy badacze ryzykują wręcz swoje kariery naukowe, aby poprzez często oryginalne hipotezy zbliżyć się do potencjalnie prawidłowej odpowiedzi. Inni z kolei gotowi są walczyć do ostatniego tchu w obronie dawnych, „ustalonych” wersji wydarzeń.

Szczególnie ważne miejsce w dyskusji na temat pierwszego zasiedlenia Nowego Świata zajmuje kultura Clovis. Rozwijała się ona na terenie Ameryki Północnej, głównie na obszarze Stanów Zjednoczonych w okresie od około 11,5 do 10,8 tys. lat temu (Haynes 2009:40).

Nazwa kultury Clovis pochodzi od miasta położonego na terenie amerykańskiego stanu Nowy Meksyk. W jego to właśnie pobliżu dokonano w latach trzydziestych XX wieku odkryć charakterystycznych artefaktów związanych z tą kulturą (Stanford 2005:282 - 283). Artefakty te, to wysokiej jakości, bardzo dobrze wykonane kamienne ostrza. Z czasem pojawiło się więcej znalezisk związanych z kulturą Clovis i w większości badanych stanowisk zabytki te zalegały na samym dnie warstw kulturowych. Fakt ten spowodował upowszechnienie się schematu, że przedstawiciele kultury Clovis byli pierwszymi mieszkańcami Ameryki Północnej, a także przodkami pierwszych mieszkańców Ameryki Południowej (Haynes 2002:1-3). Mieli oni około 12 tys. lat temu dostać się do Ameryki Północnej z rejonu północno - wschodniej części Azji, a następnie rozprzestrzenić się na terenie obydwu amerykańskich kontynentów. Schemat ten, zwany popularnie modelem Clovis-First na wiele lat zagościł w podręcznikach i zyskał wielu zagorzałych zwolenników, szczególnie wśród badaczy pochodzących ze Stanów Zjednoczonych. Miał on jednak swoich równie zdeterminowanych przeciwników, którzy bez wytchnienia poszukiwali śladów starszych niż Clovis kultur. Naukowcy ci, twierdzili, że pierwsze zasiedlenie Nowego Świata miało miejsce o wiele wcześniej niż 12 tys. lat temu i przedstawiciele kultury Clovis nie mogli być pierwszymi Amerykanami. Najczęściej podawane przez nich ramy chronologiczne dla tego wydarzenia zawierały się w okresie pomiędzy 40, a 20 tys. lat temu. W latach ’70 XX wieku wydawało się, że zwolennicy tej tzw. długiej chronologii zyskali poważne wsparcie. Pojawiły się wtedy wyniki badań, które prowadzone były na stanowiskach Pedra Furada (Brazylia), Monte Verde (Chile) i Meadowcroft (Pensylwania). Dostarczyły one danych na temat obecności ludzi na kontynentach amerykańskich na długo przed pojawieniem się kultury Clovis (Kozłowski 1999:118-121; 2004:526-527).

W przypadku Pedra Furada były to narzędzia otoczakowe i odłupkowe wiązane z pierwszą migracją na teren Nowego Świata datowane nawet na 32 tys. lat. Pod nawisem skalnym Meadowcroft odkryto ostrza bifacjalne i inne narzędzia, a najstarsza warstwa kulturowa datowana została na około 19 tys. lat. Z kolei w Monte Verde odkryto najstarszą na terenie Nowego Świata osadę, której wiek oszacowano na około 12,5 tys. lat (Kozłowski 1999:118-121; 2004:526-527).

Wszystkie te znaleziska zostały jednak przez zwolenników modelu Clovis-First, lub trochę szerzej mówiąc zwolenników krótkiej chronologii¹, odrzucone jako błędnie datowane (w przypadku Meadowcroft), uznano potencjalne artefakty za geofakty, wytworzone przez naturę (w przypadku Pedra Furada), czy podejrzewano zaburzenia stratygraficzne (Monte Verde) (Roosevelt et al. 2002).

Mimo upływu lat i dalszych odkryć przemawiających na korzyść zwolenników długiej chronologii, spór o czas pierwszego zasiedlenia Ameryki nadal trwa. Ta naukowa batalia jest naprawdę zażarta i obie strony mają wielu zwolenników. Obóz krótkiej chronologii konsekwentnie udowadnia, że na terenie kontynentów amerykańskich brak jest potwierdzonych śladów ludzkiego osadnictwa starszych niż 12 tysięcy lat (Roosevelt et al. 2002; Fiedel 2009). Z kolei obóz długiej chronologii już od dawna jest przekonany, że „model Clovis-First jest nie tylko martwy ale gotowy do pochówku” (cytat z Bonnichsen, Turnmire 2005:3).

Geneza kultury Clovis.

Istotne miejsce w tej żywiołowej debacie na temat pierwszego zasiedlenia Nowego Świata zajmuje oczywiście kultura Clovis. Jest to pierwsza solidnie zidentyfikowana amerykańska jednostka kulturowa i poznanie jej genezy jest niezwykle ważne w dyskusji na temat początków osadnictwa w Nowym Świecie.

Niestety geneza kultury Clovis, podobnie jak inne zagadnienia związane z najdawniejszymi dziejami Ameryk, jest przedmiotem naukowych sporów. Możemy jednak wyróżnić trzy podstawowe teorie dotyczące początków tej kultury.

1. Wytworzyła się na bazie poprzednich kultur, które rozwijały się w Nowym Świecie.

W myśl tej teorii, kultura Clovis ma korzenie ściśle autochtoniczne. Jej bezpośredni przodkowie nie przybyli więc z Azji około 12 tys. lat temu, lecz zamieszkiwali Amerykę Północną już od tysięcy lat. Teoria ta, jest poparta między innymi faktem, że nigdzie na świecie poza Ameryką nie występują ani charakterystyczne dla Clovis ostrza, ani ich potencjalne prototypy. Artefakty te są bardzo dobrze wykonane i mają unikalny wygląd - ich podstawa jest ścieniona zabiegiem zwanym fluting. Zabieg ten polega na odbiciu jednego lub kilku odłupków od dolnej części ostrza, aby łatwiej można było osadzić je na drzewcu. W ten sposób tworzone były unikalne ostrza Clovis, czyli ostrza typu fluted (Kozłowski 2004:656). Teoria numer jeden jest oczywiście związana z modelem długiej chronologii i zwolennicy krótkiej wskazują, że tak naprawdę nie ma solidnych i niepodważalnych dowodów przemawiających za obecnością ludzi na kontynentach amerykańskich przed 12 tys. lat. W związku z tym teorię tę jako niepotwierdzoną należy odrzucić i uznać, że bezpośredni przodkowie kultury Clovis przybyli około 12 tys. lat temu z północno - wschodniej Azji, a charakterystyczne ostrza zostały wynalezione już w Nowym Świecie, więc nie ma potrzeby szukać ich prototypów w Starym (Haynes 2002:252-253).

2. Bezpośredni przodkowie kultury Clovis przybyli z północno - wschodniej Azji około 12 tysięcy lat temu wkraczając do zupełnie bezludnych kontynentów (teoria Clovis-First).

Teoria ta, przez wiele lat obowiązywała jako rzeczywisty schemat pierwszego zasiedlenia Nowego Świata i do dziś ma wielu zagorzałych zwolenników. Są oni przekonani, że bezpośredni przodkowie kultury Clovis przybyli z rejonu północno - wschodniej Azji około 12 tysięcy lat temu, docierając przez pomost lądowy zwany Beringią², do dzisiejszej Alaski. Następnie poprzez wolny od lodu korytarz, który powstał w lodowcach spoczywających na dzisiejszej Kanadzie, dotarli na teren dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Stąd rozprzestrzenili się po całym, dotąd bezludnym Nowym Świecie. Teoria ta w dzisiejszych czasach jest silnie krytykowana przez wielu naukowców. Wskazują oni na fakt odkrycia dużej liczby stanowisk, które datowane zostały na o wiele więcej niż 12 tys. lat. Oprócz wspomnianych Pedra Furada, Meadowcroft i Monte Verde są to np. El Cedral w Meksyku gdzie odnaleziono szczątki wymarłych zwierząt i ognisko otoczone kośćmi, datowane nawet na 33 tys. lat (Kozłowski 2004:526), czy Dolina Valsequillo (Meksyk), gdzie odnaleziono ślady ludzkie odciśnięte w popiele wulkanicznym datowane na około 40 tys. lat (Gonzalez et al. 2006). Krytycy wskazują również, że pierwsi ludzie, którzy przybyli do Ameryki nie koniecznie musieli czekać na dogodne warunki paleogeograficzne takie jak pojawienie się Beringii, czy korytarza pomiędzy lodowcami. Mogli wykorzystać łodzie aby dostać się do Alaski, a następnie wzdłuż zachodniego wybrzeża Kanady na teren Stanów Zjednoczonych i dalej na południe (Nemecek 2000; Nichols 2002).

3. Bezpośredni przodkowie kultury Clovis przybyli z północno - wschodniej Azji i napotkali na wcześniejsze, bardzo rozproszone i trudno wykrywalne archeologicznie ludzkie osadnictwo.

Teoria numer trzy jest w zasadzie próbą kompromisu pomiędzy teorią nr 1 i nr 2. Zakłada ona możliwość wcześniejszego niż Clovis osadnictwa jednak, bardzo trudno uchwytnego archeologicznie i rozproszonego. W myśl tej teorii przedstawiciele kultury Clovis przybyli do zamieszkanych już kontynentów i wchłonęli lub wyparli poprzednich mieszkańców, między innymi dzięki zaawansowanej technologii wytwarzania bardzo skutecznych ostrzy. Dzięki tej przewadze mogli skuteczniej polować i szybciej rozprzestrzenić się na większych obszarach (Haynes 2002:258).

Na podstawie wyników wielu badań archeologicznych, genetycznych i lingwistycznych uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że kultura Clovis na pewno nie była pierwszą kulturą na terenie Nowego Świata (Kozłowski 2004; Nemecek 2000; Nichols 2002; Gąssowski 1996; Adovasio et al. 2005; Adovasio, Pedler 2005). Ponadto brak wczesnych znalezisk związanych z tą kulturą na terenie północno - wschodniej Azji, Alaski czy wreszcie korytarza pomiędzy kanadyjskimi lodowcami upoważnia również do poparcia hipotezy o autochtonicznym pochodzeniu kultury Clovis. Mimo wszystko jednak, pozostaje zagadkowym fakt, że na terenie Stanów Zjednoczonych, Kanady i Alaski, przez które wedle najbardziej akceptowanych teorii miała przebiegać pierwsza migracja, a także gdzie powinny się znajdować znaleziska związane z przodkami kultury Clovis, rzeczywiście brak jest solidnie potwierdzonych śladów osadnictwa starszych niż 12 tys. lat. Najpewniejszym kandydatem do starszej metryki wydaje się być stanowisko Meadowcroft położone w Pensylwanii, które może być także jednym z nielicznych świadectw pozostałości po przodkach kultury Clovis. Wielu naukowców nie akceptuje jednak jego datowania i dopóki nie zostaną odnalezione inne tego typu stanowiska trudno będzie stan ten zmienić (Kozłowski 1999:120).

Co ciekawe, więcej odkryć związanych ze starszym niż 12 tys. lat osadnictwem pochodzi z terenu Ameryki Środkowej i Południowej. Oczywiście nie wszystkie tamtejsze stanowiska są powszechnie uznawane. Nawet przez wielu akceptowane Monte Verde (Chile), ma również oponentów, którzy podważają jego znaczenie jako dowodu za obecnością człowieka w Ameryce przed 12 tys. lat (Fiedel 2009:26). Dyskusja toczy się również na temat stanowiska Pedra Furada (Brazylia) datowanego na 32 tys. lat. Część naukowców jest przekonana o jego autentyczności (Kozłowski 2004:526; Guidon et al. 1996), część absolutnie się z tym nie zgadza (Meltzer et al. 1994), a istnieją jeszcze tacy, którzy nawet nie uważają za stosowne wspomnieć o Pedra Furada omawiając najstarsze dzieje Ameryk (Cione et al. 2009).

Wydaje się jednak, że cały czas umacnia się pozycja zwolenników tzw. długiej chronologii. Oprócz znalezisk archeologicznych, za obecnością ludzi w Nowym Świecie przed 12 tys. lat przemawiają także wyniki badań lingwistycznych (Nichols 2002) i paleogenetycznych (Kozłowski 2004:528). W związku z tym możemy przyjąć, że najbardziej prawdopodobna jest pierwsza z wyżej wymienionych teorii, zgodnie z którą kultura Clovis wytworzyła się na bazie poprzednich kultur, które wcześniej rozwijały się w Nowym Świecie.

Era kultury Clovis.

Ścisłe datowanie czasu występowania kultury Clovis jest nadal przedmiotem badań. Gary Haynes w artykule z 2009 roku podaje ramy chronologiczne 11,5 - 10,8 tys. lat temu, dla ery Clovis (Haynes 2009:40). Pojawiają się jednak głosy, że czas występowania tej kultury był zdecydowanie krótszy trwał od 11 200 do 10 800 lat temu (Fiedel 2009:29), lub nawet od około 11 050 do 10 800 lat temu (Waters, Stafford 2007).

Paleoindianie z kultury Clovis wytwarzali charakterystyczne, bifacjalne ostrza liściowate. Ich podstawa była lekko wklęsła i ścieniona zabiegiem zwanym fluting, który polegał na odbiciu kilku lub jednego odłupka od podstawy ostrza. Długość w ten sposób wykonanych ostrzy typu fluted dochodziła do 15 cm (Kozłowski 2004:656; Haynes 2002:82). Paleoindianie mogli używać ich jako grotów oszczepów i wielu naukowców przyznaje, że artefakty te były naprawdę bardzo dobrze wykonane, a surowiec kamienny wykorzystany do ich wyprodukowania był najczęściej wysokiej jakości. George Frison (2005:271) uważa nawet, że trudno jest sobie wyobrazić lepszy projekt kamiennego grotu. Badacz ten sądzi także, że oszczep zwieńczony grotem wytwarzanym przez przedstawicieli kultury Clovis mógł z powodzeniem być stosowany w polowaniu na mamuty (Frison 2005:271).

Stanowiska związane z Clovis znajdowane są przede wszystkim na terenie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych, jednak znane są również znaleziska ostrzy Clovis pochodzące z Ameryki Środkowej. Na terenie Ameryki Południowej odkryto ostrza typu fishtail, które mogą wykazywać wpływy z Ameryki Północnej, jednak ostrza te różnią się już znacznie od typowych Clovis (Kozłowski 2004:660).

Bardzo ciekawym aspektem czasów Clovis jest fakt współwystępowania ludzi i wymarłych wielkich zwierząt epoki lodowcowej takich jak np. mamut (Mammuthus) i mastodont (Mammutoidea) (Atlas świata PWN 2007). Nie było to oczywiście współwystępowanie pokojowe, na wielu stanowiskach archeologicznych kultury Clovis odnaleziono szczątki tych wielkich trąbowców, które zostały upolowane przez paleoindiańskich łowców. Kultura Clovis, znana jest właśnie głównie z miejsc zabijania i ćwiartowania wielkich zwierząt epoki lodowcowej czyli z tzw. killing i butchering sites (Kozłowski 2004:658).

Wielu badaczy uważa, że łowcy z kultury Clovis byli wyspecjalizowanymi i skoncentrowanymi na wielkich ssakach myśliwymi (Surovell, Waguespack 2009). Za pomocą bardzo skutecznych grotów oszczepów zabijali oni mamuty i mastodonty, których mięso w znacznym stopniu zaspokajało ich potrzeby żywieniowe. Niektórzy naukowcy, doszli nawet do wniosku, że przedstawiciele kultury Clovis nie tylko specjalizowali się w polowaniach na wielkie ssaki. Oni je po prostu wytępili poprzez regularne i bezlitosne polowania (Martin 2005).

Te teorie mają jednak również swoich przeciwników. Wskazują oni, że do wyginięcia amerykańskich trąbowców przyczyniły się głównie zmiany klimatyczne, które wystąpiły pod koniec plejstocenu (około 10 tys. lat temu). W ich wyniku drastycznie zmniejszały się tereny, w których żerowali ci roślinożerni przedstawiciele megafauny i to głównie doprowadziło do ich wyginięcia. Wskazują oni również, że kości wielkich ssaków najłatwiej się zachowują i wskutek tego archeolodzy częściej mogą na nie natrafić w obozowiskach ludzkich. Mniejszą szansę na przetrwanie mają natomiast kości małych zwierząt, najmniejszą zaś szczątki roślin. Ta sytuacja może więc prowadzić do silnego zniekształcenia rzeczywistego sposobu życia i odżywiania się członków kultury Clovis, a zatem może nietrafnie wskazać na specjalizację w polowaniach na wielkie zwierzęta epoki lodowcowej. Dodatkowo niektórzy wskazują na potencjalne trudności w upolowaniu np. mamuta. Trzeba pamiętać, że jeśli porównamy ważącego 73 kg człowieka, do ważącego 7300 kg mamuta³, to z tego porównania wyniknie, że mamut jest sto razy większy. W naturze rzadko zdarzają się takie dysproporcje pomiędzy drapieżnikiem, a ofiarą. W dzisiejszych czasach naprawdę trudno jest wyobrazić sobie skuteczne polowanie z drewnianym oszczepem zakończonym kamiennym grotem, na mamuta, którego wysokość w kłębie dochodziła do 4 m, a ciosy przekraczały 3 m długości (Fox et al. 1992; Atlas świata PWN 2007). Warto w tym miejscu jednak wspomnieć, że gatunek Homo sapiens sapiens, swoją skuteczność w zabijaniu zwierząt uzyskuje nie przez warunki fizyczne, lecz przez rozwinięty mózg i wykorzystanie różnorakich narzędzi i zasadzek. To jest główna przewaga naszego gatunku nad zwierzętami, gdyż pod innymi względami rzeczywiście jesteśmy wyposażeni bardzo mizernie w porównaniu z mięsożernymi drapieżnikami. Przeciwnicy specjalizacji uważają jednak, że łowcom Clovis tak naprawdę rzadko udawało się zabić mamuta, czy mastodonta więc nie mogli polegać głównie na polowaniach na te ssaki gdyż w przypadku niepowodzenia musieliby po prostu głodować. Utrzymują również, że podobnie jak większość innych łowców - zbieraczy z epoki lodowcowej, przedstawiciele kultury Clovis polegali w znacznej mierze na zbieractwie roślin i wykorzystaniu małych zwierząt oraz ryb (Adovasio, Pedler 2005:42-43, 50).

Faktem jednak pozostaje, że północnoamerykańscy przedstawiciele rzędu trąbowców wyginęli w czasie, gdy na terenach tych rozwijała się kultura Clovis. Do czasów późniejszych przetrwała najwyżej niewielka liczba osobników, która i tak niebawem spadła do zera (Fiedel 2009).

Podsumowując dyskusję na temat ostatecznej zagłady wielkich trąbowców można stwierdzić, że prawda zapewne leży pośrodku. Ludzie, którzy zamieszkiwali dawną Amerykę niewątpliwie na mamuty i mastodonty polowali, jednak do wyginięcia tych reprezentantów megafauny prawdopodobnie przyczyniły się również zmiany klimatyczne. Gary Haynes, amerykański naukowiec, który od wielu lat zajmuje się tematyką kultury Clovis, wskazuje, że zmiany klimatyczne na przełomie plejstocenu i holocenu doprowadziły do redukcji terenów dogodnych do rozwoju wielkich trąbowców. W związku z tym, zasięg występowania mamutów i mastodontów zmniejszał się z czasem do ograniczonych stref (Haynes 2002:273). Nieszczęście tych wielkich ssaków, polegało na tym, że strefy te zostały zasiedlone również przez najskuteczniejszego i najbardziej bezlitosnego drapieżnika na ziemi. Gatunek Homo sapiens sapiens.

Zakończenie.

Zagadnienie ostatecznej zagłady północnoamerykańskich trąbowców i rola ludzi w tej kwestii to niewątpliwie bardzo ciekawa tematyka. Fascynująca prehistoria Nowego Świata kryje jednak w sobie wiele innych, równie ciekawych problemów i do tej pory niewyjaśnionych tajemnic. Mimo ciągłych badań, zapewne jeszcze wiele lat będziemy czekać na takie odkrycia, które zbliżą nas do prawdy o pierwszym zasiedleniu i najstarszym osadnictwie na terenie Ameryk. Tak naprawdę, to musimy jeszcze zaczekać aby dowiedzieć się odpowiedzi na wiele pytań dotyczących kultury Clovis. Kwestie jej genezy, sposobu życia codziennego, czy wreszcie preferencji łowieckich ludzi, którzy ją tworzyli cały czas czekają na dokładniejsze wyjaśnienie. Badania trwają jednak bezustannie i miejmy nadzieję, że przyszłe odkrycia rzucą niebawem więcej światła na najstarsze dzieje Nowego Świata.

Bibliografia

Adovasio, J. M., D. Pedler

2005 The Peopling of North America, w: North American Archaeology, edytorzy Timothy R. Pauketat, Diana DiPaolo Loren, Blackwell Publishing Ltd.

Adovasio, J. M., D. Pedler, J. Donahue, R. Stuckenrath

2005 No Vestige of a Beginning nor Prospect for an End: Two Decades of Debate on Meadowcroft Rockshelter, w Ice Age Peoples of North America. Environments, Origins, and Adaptations of the First Americans, second edition, edytorzy: Robson Bonnichsen, Karen Turnmire, Texas A&M University Press.

Atlas świata PWN

2007 Wydawnictwo naukowe PWN SA

Bonnichsen, Robson, Karen Turnmire

2005 An Introduction to the Peopling of the Americas, w Ice Age Peoples of North America. Environments, Origins, and Adaptations of the First Americans, second edition, edytorzy: Robson Bonnichsen, Karen Turnmire, Texas A&M University Press.

Cione, Alberto L., Eduardo P. Tonni, Leopoldo Soibelzon

2009 Did Humans Cause the Late Pleistocene-Early Holocene Mammalian Extinctions in South America in a Context of Shrinking Open Areas?, w American Megafaunal Extinctions at the End of the Pleistocene, edytor Gary Haynes, Springer Science + Business Media B.V.

Fiedel, Stuart J.

2009 Sudden Deaths: The Chronology of Terminal Pleistocene Megafaunal Extinction, w American Megafaunal Extinctions at the End of the Pleistocene, edytor Gary Haynes, Springer Science + Business Media B.V.

Fox, John W., Calvin B. Smith, David O. Lintz

1992 Herd Bunching at the Waco Mammoth Site: Preliminary Investigations, 1978-1987, w Proboscidean and Paleoindian Interactions, edytorzy John W. Fox, Calvin B. Smith, Kenneth T. Wilkins, Markham Press Fund of Baylor University Press Waco, Texas.

Frison, George C.

2005 The Late Pleistocene Prehistory of the Northwestern Plains, the Adjacent Mountains, and Intermontane Basins, w Ice Age Peoples of North America. Environments, Origins, and Adaptations of the First Americans, second edition, edytorzy: Robson Bonnichsen, Karen Turnmire, Texas A&M University Press.

Gąssowski, Jerzy

1996 Indianie Ameryki Północnej, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, Wydawnictwo Trio, Warszawa.

Gonzalez, Silvia, David Huddart, Matthew R. Bennett, Alberto Gonzalez-Huesca

2006 Human footprints in Central Mexico older than 40 000 years, Quaternary Science Reviews nr 25.

Guidon, N., A.-M. Pessis, Fabio Parenti, Michel Fontugue, Claude Guerin

1996 Nature and age of the deposist in Pedra Furada, Brazil: reply to Meltzer, Adovasio i Dillehay, Antiquity 70.

Haynes, Gary

2002 The Early Settlement of North America. The Clovis Era. Cambridge University Press, Cambridge.

2009a Estimates of Clovis-Era Megafaunal Populations and Their Extinction Risks, w American Megafaunal Extinctions at the End of the Pleistocene, edytor Gary Haynes, Springer Science + Business Media B.V.

Kozłowski, Janusz K.

1999 Encyklopedia historyczna świata, tom 1, Prehistoria, Opres, Kraków.

2004 Wielka historia świata, tom 1, Świat przed „rewolucją” neolityczną,

Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków.

Martin, Paul S.

2005 Twilight of the mammoths : ice age extinctions and the rewilding of America, University of California Press.

Meltzer, David J., James M. Adovasio, Tom D. Dillehay

1994 On a Pleistocene human occupation at Pedra Furada, Brazil, Antiquity 68.

Nemecek, Sasha

2000 Kim byli pierwsi Amerykanie?, Świat Nauki, Listopad 2000.

Nichols, Johanna

2002 The First American Languages, w The First Americans. The Pleistocene Colonization of the New World. Edytor Nina G. Jablonski, Wattis Symposium Series in Anthropology, Nr 27, San Francisco.

Roosevelt, A.C., John Douglas, Linda Brown

2002 The Migrations and Adaptations of the First Americans, Clovis and Pre-Clovis Viewed from South America, w The First Americans. The Pleistocene Colonization of the New World. Edytor Nina G. Jablonski, Wattis Symposium Series in Anthropology, Nr 27, San Francisco.

Shipman, Pat

1992 Body Size and Broken Bones: Preliminary Interpretations of Proboscidean Remains, w Proboscidean and Paleoindian Interactions, edytorzy John W. Fox, Calvin B. Smith, Kenneth T. Wilkins, Markham Press Fund of Baylor University Press Waco, Texas.

Stanford, Dennis

2005 Paleoindian Archaeology and Late Pleistocene Environments in the Plains and Southwestern United States, w Ice Age Peoples of North America. Environments, Origins, and Adaptations of the First Americans, second edition, edytorzy: Robson Bonnichsen, Karen Turnmire, Texas A&M University Press.

Surovell, Todd A., Nicole M. Waguespack

2009 Human Prey Choice in the Late Pleistocene and Its Relation to Megafaunal Extinctions, w American Megafaunal Extinctions at the End of the Pleistocene, edytor Gary Haynes, Springer Science + Business Media B.V.

Waters, Michael R., Thomas W. Stafford Jr.

2007 Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas, Science, vol 315.