Król Francji Ludwik XVI w swym dzienniku pod datą 14 lipca 1789 roku zapisał tylko jedno słowo – "nic"

Dało to wielu historykom powód do niepochlebnych opinii o inteligencji nieszczęsnego władcy.

Ludwik, choć zawczasu przygotowany do władania, był człowiekiem nieśmiałym, niepewnym i niezdecydowanym. Najszczęśliwszy czuł się wtedy, kiedy naprawiał zepsute zamki w wersalskich drzwiach. Był otyły i ociężały, także intelektualnie. Kochał jednak polowania i owo "nic" o tylko smutne podsumowanie dnia bez myśliwskich sukcesów.

 Źródło: Mówią Wieki

W pierwszej dekadzie lipca 1789 roku nie potrzeba było wzroku wizjonera, by dostrzec nadciągającą burzę społeczną. Francja była zlepkiem ziem i terytoriów różniących się tradycjami, lokalnymi zwyczajami, przywilejami. Dużą niezależnością charakteryzowały się ziemie przyłączone najpóźniej, jak Alzacja i Lotaryngia, gdzie niełatwo było wyznaczyć granice władzy króla Francji. Dość powiedzieć, że ciągle istniała granica celna między Lotaryngią a Francją, ale między Lotaryngią a krajami niemieckimi już nie. Ta różnorodność utrudniała skuteczne rządzenie, a poddanym komplikowała codzienne życie: np. mnogość lokalnych wag i miar hamowała wymianę wewnętrzną nawet w dość bliskim sąsiedztwie.

Także język nie stanowił fundamentu jedności państwa. W czasach, gdy Akademia Berlińska urządzała konkurs na temat Co spowodowało, że język francuski stał się uniwersalny? (1783), we Francji panował "bełkot i gwar", a w wielu jej rejonach uczniowie szkół I stopnia ("petite école") nie znali ani słowa w literackim francuskim.

Pozycja Ludwika XVI, jako władcy jednoczącego wszystkie ziemie należące do Francji, była daleka od pozycji jego prapradziada Ludwika XIV, wyrażającej się w znanym powiedzeniu "Państwo to ja". Kiedy w 1774 roku  wstąpił na tron, Francja była zorganizowana w system rządów absolutnych, jednak nadal w znacznej mierze pozostawała zależna od cech osobistych monarchy. Ludwikowi XVI brakowało nie tylko charyzmy, ale zwykłych zalet skutecznego urzędnika...

Mimo to początkowo cieszył się powszechną sympatią i zyskał duży kredyt zaufania. Dobra atmosfera ulotniła się jednak szybko. Ludwikowi miano za złe zarówno sprawy dużej wagi, jak i drobnostki. Historyk widzi przede wszystkim klęskę reform podejmowanych na żądanie króla, ale też z jego woli zarzuconych. Dla paryskich przekupek ważniejsze było to, że król nie mógł się doczekać następcy, czy to, że nadmiernie ulegał wpływom żony, ekscentrycznej, rozrzutnej, oskarżanej o niewierność i intrygi Marii Antoniny - Austriaczki, jak powszechnie i z nieskrywaną wrogością ją nazywano.

Ale dla szerokich warstw społeczeństwa francuskiego Ludwik XVI był przede wszystkim lgalnym dziedzicem korony, pomazańcem namaszczonym świętym olejem.

DOBRE CHĘCI TO NIE WSZYSTKO

Dobre chęci króla i aktywność trafnie dobranych kilku pierwszych ministrów nie przełożyły się na naprawę państwa. Najpierw legły w gruzach reformy Anne-Roberta Turgota, od 1774 roku generalnego kontrolera finansów. Był on jednym z autorów słynnej Encyklopedii i miał szeroką wizję niezbędnych zmian gospodarczych i społecznych. Rozpoczął od wprowadzenia swobody handlu zbożem, która paradoksalnie spowodowała wzrost jego cen i rozruchy ludowe zwane wojną mączną. Planowane zniesienie ograniczeń cechowych oraz zamiana obowiązku szarwarku na podatek przeznaczony na remont i budowę dróg nie weszły w życie, a ich twórca szybko, bo w 1776 roku, otrzymał dymisję.

Król z jednej strony uległ naciskom kamaryli dworskiej związanej z Marią Antoniną, z drugiej zaś przestraszył się wzbierającej fali niezadowolenia i krytyki. Nie zdawał sobie sprawy, że godząc się na reformy, a później się z nich wycofując, postępował gorzej, niż gdyby nic nie robił. Władza, rezygnując ze swych decyzji pod wpływem nacisków społecznych, traciła autorytet i szacunek. Nie bez znaczenia był też aspekt techniczno-propagandowy postępowania Turgota, który miał zwyczaj poprzedzać królewskie edykty rozbudowanymi preambułami objaśniającymi wady dotychczasowych rozwiązań. Gdy się wycofywano z reform, pozostawała tylko krytyka, i to wychodząca z najbardziej miarodajnych ust. Dotychczasowe złe prawa wydawały się jeszcze gorsze.

Równie wiele kłopotów nastręczyły reformy podjęte przez kolejnego ministra Jakuba Neckera (1777 – 1781), szwajcarskiego bankiera i innowiercę. Jego nominację wymusiła konieczność przygotowywania Francji do wojny, która wraz z ogłoszeniem niepodległości przez amerykańskie kolonie wydawała się nieuchronna, choć nie do końca zdawano sobie sprawę, z kim będzie trzeba walczyć: z Anglią czy z kolonistami. Tak czy inaczej, skarb musiał być przygotowany na duże wydatki i szybko należało poprawić jego kondycję. Neckerowi, który łatwo uzyskiwał zagraniczne kredyty, zresztą na olbrzymie procenty, z czego mało kto zdawał sobie sprawę, udała się rzecz nadzwyczajna – wojna z Anglią toczyła się bez podnoszenia podatków. Minister usiłował zaprowadzić porządek w budżecie, ale z miernym skutkiem. Necker sądził, że państwo winno aktywnie działać we wszystkich dziedzinach życia społecznego, nie tylko w ekonomii. Chciał więc, by dla równowagi społecznej poprzeć aspiracje stanu trzeciego, przede wszystkim mieszczaństwa. Dlatego dążył do zwołania zgromadzeń prowincjonalnych, w których stan trzeci obradowałby wspólnie z dwoma pozostałymi, tj. duchowieństwem i szlachtą, i miał równą im liczbę reprezentantów. Tu należy szukać zapowiedzi haseł reorganizacji Stanów Generalnych. Takie koncepcje nie zyskały jednak poparcia króla, który wbrew oczywistym faktom widział równowagę między "blaskiem [szlachty], władzą [biurokracji] i złotem [burżuazji] ". Diagnoza królewska była całkowicie fałszywa, bowiem społeczeństwo przeżywało dramatyczny kryzys ról.

TRZY STANY FRANCJI

Stan trzeci, najliczniejszy i najbardziej zróżnicowany, ponosił cały ciężar utrzymania państwa. W zamian nie dostawał ani gwarancji opieki, ani nadziei awansu. Bogacąc się i kształcąc, mieszczanie oraz chłopi napotykali kolejne, coraz bardziej rygorystyczne bariery ograniczające możliwości ich awansu społecznego. Szlachta zwierała szeregi i coraz bardziej zamykała się, równocześnie zagarniając coraz to nowe przywileje. I tak np. od 1781 roku, by zostać oficerem, trzeba było udowodnić szlacheckie pochodzenie cztery pokolenia wstecz! Jedynym uwieńczeniem sukcesu finansowego mieszczanina było nabycie płatnego urzędu i tym samym przejście do grupy szlacheckiej. Dopiero ta zmiana koronowała sukces nie tyle jego samego, ile jego dzieci i wnuków, otwierając im drogę do urzędów, rang oficerskich, prestiżu. Od tej chwili pieniądze mogli już trwonić jak prawdziwi szlachcice. Nie musieli się też martwić podatkami – należąc do grupy uprzywilejowanej, byli od nich wolni. Taka droga awansu była równie destrukcyjna dla szlachty jak burżuazji.

Dla odmiany szlachta, czyli ok. 1,5 proc. społeczeństwa Francji, posiadała przywileje, nie posiadając władzy, a często też rozpaczliwie borykając się z brakiem pieniędzy. Znaczna jej część, zmuszona od czasów Ludwika XIV do przebywania na królewskim dworze nudziła się, goniła za iluzorycznymi przywilejami, jak udział w "małym wstawaniu króla" dający prawo oglądania monarchy w koszuli nocnej, traciła fortuny na stroje i puste rozrywki. Jednak przede wszystkim ci ludzie byli oddaleni od swoich dóbr rodowych i nie rozumieli problemów wieśniaków, w których dostrzegali tylko płatników renty gruntowej. Duża część szlachty prowincjonalnej ulegała pauperyzacji, co rekompensowała sobie, odgradzając się murem protekcjonalnej wyższości od swych chłopskich sąsiadów.

Dla obu stron, szlachty i chłopów, niezrozumiałe stawały się podstawy istniejących w feudalizmie podziałów ról i funkcji. Chłopi coraz głośniej określali je jako krzywdzące. Tym bardziej, że niepoczuwająca się do żadnego obowiązku wobec swych poddanych szlachta bez żenady egzekwowała zapomniane, wygrzebane w archiwach w desperacji krachów finansowych dawne feudalne przywileje, np. prawo gołębnika czy polowań. Na 28 mln mieszkańców Francji 18 mln stanowili chłopi, w przeważającej większości ubodzy lub żyjący na granicy głodu. Pozbawieni opieki feudała, uginali się pod rosnącymi obciążeniami wobec państwa.