Była pierwszą osobą leczoną metodą psychoanalizy doktora Zygmunta Freuda, a potem współpracowniczką i kochanką innego legendarnego psychiatry, Carla Gustava Junga. Ale tragiczna historia Sabiny Spielrein to coś więcej niż tylko dzieje nowoczesnej psychiatrii. To także krótki kurs historii XX wieku.

Źródło: Tygodnik Powszechny

Fot. Getty Images/FPM

Jung rozpoznał u Spielrein "psychozę histeryczną" i postanowił rozpocząć leczenie wedle metody świeżo (ok. 1902 r.) opracowanej przez jego przyjaciela, głośnego już doktora Zygmunta Freuda z Wiednia. Sabina stała się pierwszą w historii pacjentką leczoną metodą psychoanalizy. Jung na bieżąco wymieniał się korespondencyjnie z Freudem uwagami na temat jej leczenia. Trwało kilka miesięcy, ale związek Junga ze Spielrein miał potrwać dłużej.

Dr Jung zdiagnozował chorobę jako tzw. kompleks Elektry, spowodowany skrywanym seksualnym uczuciem chorej do ojca. Do klasyki psychoanalizy przeszły zanotowane w trakcie badania relacje młodej pacjentki o ojcu, który narzucał jej surowe, wysokie wymagania, a jednocześnie narzucił "dominujący" zwyczaj całowania go przez dzieci w rękę. Innym klasycznym tekstem psychoanalizy stał się zapis jej opowieści (wywołanej podczas badania) o tym, jak w wieku 13 lat chciała umrzeć z powodu zbyt słabej akceptacji przez ojca (planowała utopić się zimą w lodowatej wodzie). Wówczas były to teksty rewolucyjne; dziś krytycy podchodzą do nich z dystansem, a nawet poddają w wątpliwość diagnozę i istnienie choroby.

Tymczasem Sabina została asystentką Junga. Prowadziła jego notatki, dyskutowała nad metodami badawczymi, robiła mu herbatę i dbała, by miał sprzyjającą pracy i koncentracji atmosferę. Z czasem została też jego kochanką. Była najprawdziwszą muzą Wielkiego Psychologa. Pisała do Junga, że pragnie mieć z nim syna, któremu da na imię Zygfryd (Junga fascynowała teutońska mitologia), a który będzie "kwintesencją i uosobieniem najlepszych cech rasy aryjskiej i żydowskiej".

Istnieje koncepcja, że Freud zorientował się, iż Spielrein jest dla Junga – nieusatysfakcjonowanego w swym małżeństwie – "utraconym rajem", i dyskretnie, w pełni świadomie popychał go do angażowania się w romans, traktując Sabinę cynicznie jako "obiekt terapeutyczny". Niektórzy uważają, że głośny spór Junga z Freudem o rozumienie pojęcia "libido", który doprowadził do zerwania ich znajomości, miał w tle osobę Spielrein. We wrześniu 1907 r. na I Międzynarodowym Kongresie Psychiatrycznym w Amsterdamie Jung przedstawił przypadek Spielrein jako zakończoną sukcesem próbę leczenia histerii metodą Freuda.

Cicha współtwórczyni psychoanalizy

Ona sama po wyleczeniu podjęła studia medyczno-psychologiczne i w 1911 r. obroniła na uniwersytecie w Zurychu pierwszą w historii pracę doktorską w dziedzinie psychoanalizy: na temat seksualnych uwarunkowań schizofrenii. Spielrein interesowała się rolą seksu w dewiacjach i przy leczeniu chorób psychicznych. Na podstawie obserwacji klinicznych i codziennych dyskusji z Jungiem, a później także z Freudem, zaczęła formułować ogólną teorię o wpływie kompleksów seksualnych na psychikę i o seksualizmie jako jednej z wiodących sił ludzkiej aktywności.

Swoją inteligencją i wnikliwością spostrzeżeń fascynowała nie tylko Junga, ale i Freuda. Ten ostatni zaprosił ją na swoje seminarium zwane "Środową Społecznością", gdzie stała się jednym z aktywniejszych uczestników zebrań, i rekomendował ją na członka Wiedeńskiego Stowarzyszenia Psychoanalitycznego (dziś legendarnego). Od kilkunastu lat coraz więcej mówi się o tym, że to ona zwróciła uwagę Freuda na znaczenie seksu dla psychiki człowieka i w gruncie rzeczy ona jest twórcą psychoanalizy. Jako dowód przytacza się porozrzucane w różnych miejscach w papierach Freuda i Junga uwagi na temat jej roli w życiu intelektualnym ich środowiska.

Cała historia zakończyła się dość nagle: o romansie Junga z pacjentką-asystentką dowiedzieli się żona Junga i dyrektor kliniki. Ten ostatni uznał zachowanie Junga za niezgodne z etyką lekarza psychiatry i zażądał od niego zmiany miejsca pracy. A żona napisała o związku męża z Sabiną do jej rodziców do Rosji. Jung z Freudem zastanawiali się, jak rozwiązać problem. Niektórzy historycy sądzą, że irytowało ich to, iż Spielrein może być potencjalnie traktowana jako współautorka ich koncepcji i odebrać im sławę.

Nie znamy detali całej sprawy. W każdym razie Sabina Spielrein została przekonana, że ma wrócić do domu pod opiekę rodziców, a tam została niezwłocznie wydana za mąż – za lekarza z Rostowa Pawła Naumowicza Scheftela. Czytelnik dostrzeże tu zapewne podobieństwo z historią opowiedzianą przez Gabrielę Zapolską w "Moralności pani Dulskiej"...

Dla każdego coś...

Potem historia Sabiny Spielrein została zapomniana. Aż do roku 1979, gdy w piwnicy jednej z willi w Genewie, gdzie niegdyś mieścił się instytut psychoanalityczny, odnaleziono jej notatki i dziennik, które zostawiła na przechowanie, wyjeżdżając do Rosji.

Psychoanaliza i jej historia budzi olbrzymie zainteresowanie, toteż papiery Spielrein przyciągnęły uwagę. No i występujące tam nazwiska. Od tego czasu napisano o niej kilka książek, wydano jej "Dzieła zebrane" i "Korespondencję", nakręcono dwa filmy, powstało też widowisko muzyczne.

Feministki dojrzały w niej "matkę psychoanalizy", skrywaną przez spisek mężczyzn, którym męska duma nie pozwoliła pogodzić się z tym, że rewolucji w psychologii dokonała kobieta; historia związku Junga i Spielrein miała ponadto dowodzić, że bez opieki kobiety i jej mądrego przewodnictwa nawet taka indywidualność jak Jung nie byłaby w stanie nic wymyślić. Prześmiewcy napawali się tym, że Freud – symbol wyzwolenia od stereotypów i więzów tradycji – w trudnej sytuacji obyczajowo-społecznej zachował się tak samo jak ogólnie wyśmiewany mieszczański kołtun. "Rewizjoniści" wśród historyków nauki uznali, że znaleźli spektakularny przykład, jak stare autorytety wykorzystują i pasożytują na dorobku młodych i nieznanych. Antymoderniści przedstawiają dzieje Spielrein jako historię o moralnym upadku i zagubieniu się cywilizacji europejskiej. Nawet antysemici znajdują tu coś dla siebie – i mogą się odwołać do wątku destrukcyjnej "żydowskiej obsesji seksem"...

Dla "alternatywnych" historiozofów casus Spielrein i jej historia jako przedmiot refleksji kończy się w zasadzie na jej wyjeździe do Rosji. Wszystkie elementy niezbędne do dramaturgii problemów, które ich interesują, już są, a jej wyjazd do Rosji, czyli "nigdzie", odejście z "cywilizowanego świata" ma wymiar antycznej tragedii.

Ale historia Sabiny Spielrein ma dalsze rozdziały.

Psychologia "antyburżuazyjna"

Po ślubie małżonkowie – za pieniądze rodziców – szybko wyjechali do Europy, do Berlina. Sabina pracowała w jednym z tutejszych instytutów nad aplikacją psychoanalizy do studiów nad psychiką dzieci. W 1914 r. jej mąż zdążył jeszcze opuścić Niemcy i wrócić do Rosji, by wstąpić do wojska, a ona z córką przedostały się do Szwajcarii. Wojnę spędziły w Lozannie, zaś po jej zakończeniu przeniosły się do Genewy, gdzie Spielrein podjęła współpracę ze znanym szwajcarskim filozofem i pedagogiem Jeanem Piagetem, odpowiadając w jego zespole za problematykę chorób psychicznych u dzieci i zwracając jego uwagę – a tym samym uczulając całą myśl pedagogiczną – na sprawy dziecięcego seksualizmu.

W 1923 r., reagując na wezwanie braci, którzy wszyscy byli wybitnymi naukowcami i opowiedzieli się po stronie władzy radzieckiej (nawet ojciec-kapitalista stał się aktywistą walki z analfabetyzmem na południu Rosji), i mając zapewnienie, że będzie mogła pracować jako psychoanalityk, Spielrein pojechała do ZSRR. W Moskwie, w panującej jeszcze rewolucyjnej atmosferze, psychoanaliza cieszyła się przychylnością władz, które miały nadzieję, że stanie się ona rewolucyjną odpowiedzią na "burżuazyjną psychologię". Spielrein dostała uprzywilejowaną pracę ordynatora psychiatrii dziecięcej w uniwersyteckim szpitalu i mieszkanie w prestiżowym "Domu Naukowca".