1. Wstęp

Kreta jest wyspą grecką, położoną na Morzu Śródziemnym. Ma 250 km długości, od 15 do 60 km szerokości i zajmuje powierzchnię ponad 8 tys. km2. Długość linii brzegowej wynosi około 1040 kilometrów. Osadnictwo na terenie Krety istniało przypuszczalnie już od VI tysiąclecia p.n.e.

Międzynarodowa wymiana i handel rozwijane były intensywne już od 3 tysiącelcia p.n.e, motywowane prawdopodobnie wymianą towarów na metal. Z okresu wczesno minojskiego pochodzi, znaleziony w Palaikastro na Krecie (obecnie przechowywany w Muzeum w Heraklionie), gliniany model łodzi z charakterystycznym wysokim dziobem i niską rufą- są to cechy, które kontunowano później przez cały okres średnio minojski przy budowie dalekomorskich statków żeglarskich.Jednak dopiero około 2 000 roku p.n.e. powstało pierwsze państwo na Krecie, wtedy też nastąpiła konsolidacja władzy politycznej w rękach władców, rezydujących w Knossos. Być może najaz i krótkotrwała okupacja Krety przez wosjka Sargona, własnie około 2 000 roku p.n.e., przyspieszyły proces okrzepniecia państwa kreteńskiego. Okres minojski na Krecie związany jest z pojęciem tzw. „thalassokracji“. Król Minos, zgodnie z tym co mówi Tukidydes, był pierwszym władcą, który posiadał marynarkę wojenną¹. Odkrycie nieufotyfikowanego pałacu króla Minosa w Knossos, zdaje się potwierdzać istnienie floty. Natura tej floty nie jest nam jednak dokładnie znana- nie znaleziono żadnych śladów okrętów wojennych z tego okresu. Mamy jednak przedstawiania statków na pieczęciach. Prawdopodobnioe statki odgrywały podwójną rolę: jako marynarka wojenna, a jednocześnie służyły jako statki handlowe². Minojskie towary, a zwłaszcza ceramika, znajdowane są w Italii, Grecji, Egipcie, Azji Mniejszej i Syro- Palestynie.

Kreta od zawsze pełniła rolę pośrednika handlu. Była atrakcyjna nie tylko ze względu na swoje położenie, które umożliwiało jej pośredniczenie w transakcjach handlowych między Grecją, Bliskim Wschodem i Egptem, ale również ze wzgledu na dużą liczbę naturalnych portów. Fakt, że Kreta jest wyspą, zapewniał jej dodatkowo niejaką niezależność, co z kolei powodowło, że w starożytności była słynnym gniazdem piratów. Organizowali się oni w bractwa i istniała organizacja "zrzeszajaca" wszystkich piratów Krety³. W okresie orientalizującym, położenie geograficzne zapewniało wyspie wielkie znaczenie we wschodnio- zachodnim szlaku handlowym, zwiaznym z Fenicją. Fenickie statki podróżowały przez Morze Jońskie i prawopodobnie zatrzymywały się na Krecie. Ta ważna arteria biegła dokładnie przez północne wybrzeże wyspy. Być może była też droga przez wybrzeże południowe, mniej korzystna ale preferowana przy niektórych warunkach wiatrowych⁴.W kolejnych wiekach panowanie nad Kretą przejmowali kolejno Grecy, Rzymianie, Bizantyjczycy, Arabowie, Wenecjanie i Turcy.

Phalasarna była nadmorskim miastem leżącym na północno- zachodni przylądku Krety. W I wieku p.n.e. Z całą pewnością wiemy, że funkcjonowała conajmniej od 4 w. p.n.e. Została całowicie zniszczona i jej położenie nie było znane aż do wieku XIX, kiedy to została ponownie odkryta przez Roberta Pashleya- ekonomistę, podróżnika i archeologa- amatora.

1. Mapa Krety z lokalizacją Phalasarny.

Phalasarna była jedynym bezpiecznym, naturalnym portem na zachodnim brzegu Krety i tym samym stanowiła idealny port dla statków opływających północną część wyspy w podróży na południe. Prawdopodobnie funkcjonowała jako port wymiany dóbr, a nawet punkt z którego zagraniczne produkty wysyłano na sprzedaż do innych miast Krety. Funkcjonowała w okresie klasycznym i hellenistycznym. Ze względu na imponujące rozmiary i zasięg umocnień wokół portu,
często zakłada się, że była jednym z wielu miast na Krecie, które przychody czerpały głównie z piractwa. Hipoteza robocza odkrywców mówi,że Phalasarna zaprzestała działalności z powodu interwencji Rzymian. Chodziło prawdopodobnie o kampanię Metellusa Creticusa w 68- 66 r. p.n.e., który został wysłany na Kretę w celu zwalczania piractwa. Metellus przywłaszczył sobie wiele bogactw odebranych⁵ piratom, wsławił się również bezmyślnym okrucieństwem i grabieniem dóbr ludności cywilnej. Jednak geologia tego miejsca jest również interesująca. Badania potwierdziły, że masywne ruchy tektoniczne podniosły wybrzeże zachodniej Krety o 9 metrów w stosunku do poziomu morza, podczas gdy wschodnie wybrzeże powoli opadało do morza. Do dziś nie wiemy czy wzrost wysokości nastąpił nagle, czy raczej był to proces stopniowy. Źródła pisane, którymi zajmę się w kolejnym rozdziale, sugerują raczej tę drugą możliwość. Obecnie, miejsce w którym znajdował się antyczny port, leży całkowicie na suchym lądzie, około 100 metrów od morza.

2. Phalasarna w źródłach historycznych.

Phalasarna zamieszkiwana była od czasów minojskich. Miasto rozlokowane było wzdłuż wschodnich zboczy wzgórz Koutri i nad bogatymi urodzajnymi nizinami. Poszarpane klify, prawie pionowe w stosunku do Akropolu, czyniły go niepokonanym od strony morza. Na szczycie Koutri widoczne są pozostałości kilku dużych budynków z piaskowca, jeden lub dwa z nich mogły być świątyniami. Wykopaliska prowadzone w latach 1986- 88, potwierdziły istnienia antycznego, ufortyfikowanego portu na terenie Phalasarny.

Najwcześniejsze wzmianki o mieście pochodzą z VI w.p.n.e. od Skylaksa z Kariandy, z dzieła „Opłynięcie morzem dookoła Europy, Azji i Libii“:

„dzień płyniemy ze Sparty na Przylądek Kreta, w którym pierwsze miasto znajduje się w kierunku zachodzącego słońca i nazywa się Phalasarna; posiada port zamknięty“

Ponadto odkryto monety datowane na przełom IV/ III wieku p.n.e., które potwierdzają, że Phalasarna była niezależnym, bijącym własną monetę miastem. Na awersie przedstawiona została nimfa Phalasarne- patronka miasta, na rewersie trójząb oraz dwie pierwsze litery nazwy miasta.

Z tego samego okresu pochodzi inskrypcja opisująca zawarcie traktatu pokojowego pomiędzy Phalasarną, a sąsiednim miastem Polyrrhenia. Powyżej inskrypcji przedstawienie patronki Polyrrhenii- bogini Dicymy, trzymającej się za ręce z nimfą Phalasarne, stojąca twarzą do dziobu statku. Obecność tego statku na traktacie pokojowym dwóch wrogich miast, dowodzi, że Phalasarna była miastem nadmorskim i potęgą morską co najmniej od początku III wieku p.n.e.

Znamy jednak i późniejsze przekazy, mówiace o Phalasarnie. Dionizos, syn Kalliphona w II wieku n.e pisze tak:

„Jest na Krecie miasto Phalasarna usytuowane w kierunku zachodzącego słońca. Ma ono zamknięty port i świątynię dedykowaną bogini Artemidzie lub raczej Dictynie, jak brzmi jej kreteńskie imię“⁶

Z kolei z anonimowego dzieła „Periplous, stadiasmus Maris Magni“ z przełomu IV/III w.n.e dowiadujemy się, że:

„Od Viennos do Phalasarny jest 260 stadionów, ma ona zatokę, port handowy i stare miasto“

Jak w takim razie mamy odnieść się do teorii badaczy zajmujacych się Phalasarną, którzy koniec jej działalności chcą widzieć w 66 r.p.n.e.? Wygląda na to, że wbrew ogólnemu przekonaniu- miasto wraz z portem funkcjonowały przynejmniej jeszcze w III w.n.e.. Być może Metellusa Creticusa rzeczywiscie zamknął wejście do portu, jednak po jakimś czasie, na skutek odgórnego rozkazu, wejście do portu zostało ponownie otwarte. A może to sami mieszkańcy Phalasarny, korzystajac z nieobecnści rzymskiego garnizonu, postanowili wziąć sprawy w swoje ręce i odgruzować kanał prowadzący do portu? Ze źródeł pisanych wynika więc jednoznacznie, że ruchy tektoniczne podnoszące to wybrzeże Krety następowały raczej stopniowo, skoro jeszcze przynajmniej do końca III w.n.e. ( a więc ponad 3 wieki po domniemanej interwencji Rzymian) port funkcjonował.

3.Badania archeologiczne.

Wszystkie badania archeologiczne prowadzaone na terenie stanowiska, był badaniami naziemnymi. Co prawda w czasach antycznych miasto funkcjonowało jak port, obecnie jednak jest ono stanowiskiem całkowicie lądowym. Wykopaliska prowadzone od 1986 roku przez Departament Starożytności, wykryły nietypowe struktury portu. Port znajdował się wewnątrz miasta i łączył się z morzem poprzez dwa kanały. Pierwszy kanał- większy, służył do wprowadzania statków do portu, drugi- mniejszy i płytszy, służył prawdopodobnie jako kanał odmulający i przystań dla mniejszych łodzi.

Dzięki pracom wykopaliskowym, dziś możliwe jest rekonstruowanie wyglądu antycznego portu. Podnóże przylądku jest otoczone murami obronnymi, formując w ten sposób zachodnią część portu. Mury te mają około 550 metrów długości i są zachowane do wysokości 5 metrów. Przy murach znajdowały się wieże, jedna z nich, jeżeli wierzyć przekazom, miała od frontu przymocowany okrągły pierścień metalu, używany do sprowadzania statków wzdłuż nabrzeża. Istniała również druga linia ścian, długości około 800 metrów, z których jednak żadna nie została do tej pory odkopana, jedynie wykopy sondażowe ujawniły ich obecność. Dostęp do otwartego morza, został osiągnięty przez budowę kanału łączącego port z morzem, kanał pełnił również funkcje melioracyjne. Ściany kanału były najprawdopodobniej kamienne i opieczętowane przez sieć. Drugi kanał, który przecina pierwszy, biegł dalej na północ i powstał prawdopodobnie w celu zapobiegania zamuleniu w porcie. Główny basen, o wymiarach 75x100m, był otoczony murami i chroniony przez conajmniej cztery wieże fortyfikacyjne. Wewnętrze strony ścian nabrzeża wyposażone były w kamienie kotwicowisko. Odkryto również kamienne drabinki..
W połowie 2 wieku p.n.e. zbudowano być może drugi basen portowy, znajdujący się na północ od pierwszego. Wejście do niego było zbudowane z resztek wież fortyfikacji. Niewielki kanał (50x50cm.) pozwalał na obieg wody. Istniejące ściany nabrzeża były wykorzystywane do cumowania.Widoczne na powierzchni ziemi 4 kopce ziemne zidentyfikowano jako kwadratowe wieże, które strzegły wejścia do portu od strony morza. Odkopane pozostałości wież miały szerokość 9 metrów i zachowane były do wysokości 4,5 metra, zbudowano je z bloków piaskowca.

Ciekawym obiektem, również odkrytym w ramach wykopalisk jest tzw. wieża południowa, niezwykła bo jako jedyna na planie okrągłym. Dodatkowo na wysokości 165 centymetrów od jej podstawy wykryto rzeźbione zaokrąglenie powyżej którego średnica wieży zmniejszała się o 40 centymetrów (średnica przy podstawie to niemal 8 metrów, a na górze 7,5 metra). Wieże takie są powszechne dla greckiej architektury wojskowej, jest to jednak ewenement na skalę światową jeśli chodzi o budownictwo portowe.

2. Wieża południowa.

Dodatkowo odkopano pozostałości kamiennego mola, kamieniołomy, strukturę kutą w skale identyfikowaną jako ołtarz oraz zbiornik 5 na 5 metrów, który był prawdopodobnie basenem solnym lub akwarium na ryby.

3. Wykonana na podstawie wykopalisk rekonstrukcja Phalasarny (1- kwadratowa wieża, 2- Molo, 3- Południowa okrągła wieża, 4- Kamieniołomy, 5- Akwarium na ryby lub basen solny, 6- Molo- 7- Ołtarz, 8- Baseny, 9- Mury miejskie, 10- Północny bastion).

W trakcie prac wykopaliskowych na terenie kanałów portowych natrafiono na ciekawe znalezisko: w środku głównego kanału odkryto kilka dużych bloków kamienia zdających się pochodzić z murów miasta. Istnieją dwie hipotezy na temat tego jak doszło do zdeponowania ich w kanale: pierwszą, mniej prawdopodobna jest taka, że trzęsienie ziemi spowodowało zwalenie się do kanału struktury kamiennej. Jednak jak ma się to do faktu, że kamienie znajdują się tylko w jednej części kanału? Sugeruje to raczej, że wejście do kanału zostało celowo zablokowane na jakiś czas, aby zapobiec używaniu portu. Dodatkowo, zablokowanie portu zbiega się w czasie z kampanią Caeciliusa Metellusa. Został on wysłany w roku 67 p.n.e. na Kretę jako pretor i zajął się niszczeniem warowni piratów. Jeżeli jednak port miał zostać zniszczony w I wieku p.n.e., skąd u późniejszych antycznych pisarzy przekazy o Phalasarnie? Może być to dowód na to, że wybrzeże Krety podnosiło się raczej stopniowo niż jednorazowo. Czy to możliwe, że Phalasarna funkcjonowała jeszcze w IV wieku n.e.? Do tej pory nie odkryto jeszcze żadnych pozostałości z tego okresu, być może ujawnią je przyszłe wykopaliska.

4. Zakończenie

Niezależnie od tego jakie ramy czasowe przyjmiemy dla Funkcjonowania miasta i portu Phalasarna, musimy przyznać, że pełniły one ważną i być może nie do końca jasną funckję w świecie śródziemnomorskim doby klasycznej i hellenistycznej. Obecność własnej waluty sugeruje, że Phalasarna była miastem dobrze rozwiniętym i zaangażowanym w handel. Z drugiej strony należy zastanowić się jak interpretować obecność tak wielkich fortyfikacji na terenie miasta, a przede wszystkim na terenie portu. Czy były one zwykłymi środkami ostrożności (wszak miasta- państwa Krety często rywalizowały miedzy sobą i toczyły wojnę), a może były jakieś inne powoy dla których Phalasarna bała się najazdów wroga? Być może kolejne wykopaliska znajdą jednoznaczną odpowiedź na to pytanie. Póki co, wobec braku jakichkolwiek znaków wyznaczenia osobnego portu handlowego, obecność struktur wojskowych oraz pewne poszlaki, wysnuto wniosek, że Phalasarna była jednym z najsłynniejszych miast pirackich na Krecie i terroryzowała Morze Śródziemne w okresie hellenistycznym.

Bibliografia

Bass G.

A history of seafaring based on underwater archeology, New York 1972.

Hadjidaki E.

Preliminary Report of Excavations at the Harbor of Phalasarna in West Crete. [w:] American Journal of Archaeology 1988, Vol. 92, No. 4.

Excavations at the Harbor of Phalasarna in Crete: The 1988 Season [w:]

Hesperia 1990, Vol. 59, No. 3.

Łoposzko T.

Starożytne bitwy morskie, Gdańsk 1992.